Funkcja poetycka języka - definicja, cechy i przykłady

"Byłeś jak wielkie, stare drzewo" - Krzysztof Kamil Baczyński mógł napisać po prostu "byłeś stary i silny jak drzewo". Znaczenie by ocalało. Ale coś innego - ten specyficzny rodzaj zachwytu - zostałoby utracone na zawsze. To właśnie jest funkcja poetycka języka w działaniu: liczy się nie tylko co, ale przede wszystkim jak.

Czym jest funkcja poetycka

Funkcja poetycka (zwana też estetyczną lub kreacyjną) to jedna z sześciu funkcji wyróżnionych przez Romana Jakobsona w jego modelu komunikacji. Skupia uwagę na samym komunikacie - na jego formie, brzmieniu, rytmie, doborze słów. Nie chodzi tu o to, żeby przekazać informację (to rola funkcji informatywnej), wyrazić emocje nadawcy (funkcja ekspresywna) ani nakłonić kogoś do działania (funkcja impresywna). Tu liczy się samo to, jak coś zostało powiedziane.

Celem takiej wypowiedzi jest wywołanie zachwytu, zaskoczenie odbiorcy, pobudzenie wyobraźni lub skłonienie do refleksji. Wypowiedź odbiega od neutralnego toku - jest celowo opracowana estetycznie, przełamuje schematyczne ułożenie słów i oczekiwania czytelnika.

Środki, które ją tworzą

Funkcja poetycka tekstu to nie magia - to konkretny zestaw środków stylistycznych. Metafora, porównanie, epitet, neologizm, personifikacja, gra słów, aliteracja, specyficzny układ rytmiczny - każde z tych narzędzi służy temu, żeby komunikat był czymś więcej niż tylko nośnikiem informacji. Kiedy Słowacki w romantyzmie pisał o duszy odrywającej się od ciała jak ptak, nie informował o faktach - tworzył obraz. I właśnie o to chodzi.

Charakterystyczne jest też przełamanie szablonu: nieoczekiwane zestawienie słów, neologizm zamiast oczywistego wyrazu, odwrócona składnia. Wszystko po to, żeby zaskoczyć odbiorcę i zatrzymać go na chwilę przy słowie - żeby poczuł, nie tylko zrozumiał.

Funkcja poetycka - nie tylko w poezji

Wbrew temu, co sugeruje nazwa, funkcja poetycka tekstu nie ogranicza się wyłącznie do wierszy. Funkcję tę znajdziemy także w przysłowiach ("kto pod kim dołki kopie, ten sam w nie wpada" - jest tu metafora, rytm i wyrazisty obraz jednocześnie), w różnego typu żartach i grach słownych, w żargonach zawodowych, a nawet w przemówieniach, kiedy mówca chce rozśmieszyć albo zachwycić słuchaczy.

Spotykamy się z nią też w codziennym języku: "zrobiło mi się ciepło na sercu", "cisza jak makiem zasiał" - to nie suche opisy stanów i zjawisk, to obrazy. Odświeżenie języka, przełamanie przewidywalności - to właśnie ta funkcja odpowiada za to, że pewne zdania i wyrażenia zostają w głowie długo po przeczytaniu.

Funkcja poetycka a pozostałe funkcje języka

Jeden tekst może realizować kilka funkcji języka jednocześnie - i często tak jest. W wierszu lirycznym współistnieją funkcja poetycka i ekspresywna. W przemówieniu - poetycka i impresywna (fatyczny kontakt z publicznością też się pojawia). Pytanie zawsze brzmi: która dominuje?

W literaturze pięknej - zarówno w poezji polskiej, jak i w prozie artystycznej - funkcja poetycka jest nadrzędna w stosunku do pozostałych. To ona decyduje o tym, że tekst działa na odbiorcę nie przez samą treść, ale przez sposób jej podania. Właśnie dlatego nie da się po prostu "opowiedzieć własnymi słowami" dobrego wiersza - coś zawsze się gubi. To, co się gubi, to właśnie funkcja poetycka języka.