Językoznawcy wyróżniają kilka podstawowych funkcji języka, ale to właśnie funkcja ekspresywna - zwana też emotywną - jako jedyna skupia się wyłącznie na tym, co dzieje się wewnątrz nadawcy: jego emocjach, odczuciach i subiektywnym stosunku do świata. Brzmi abstrakcyjnie? W praktyce spotykamy ją niemal w każdej rozmowie, wierszu i prywatnym liście.
Czym jest funkcja ekspresywna języka
Funkcja ekspresywna to jedna z funkcji językowych wyróżnionych przez Romana Jakobsona w jego klasycznym modelu komunikacji. Jej istota polega na tym, że wypowiedź nie służy przede wszystkim przekazaniu informacji ani nakłonieniu odbiorcy do czegoś - służy wyrażeniu stanów emocjonalnych, ocen i postaw osoby mówiącej. Nadawca jest tu centrum komunikatu: „ja” czuje, ocenia, przeżywa. To właśnie dlatego funkcję ekspresywną nazywa się też emotywną - słowo emotywny (z łac. emovere) wprost wskazuje na emocje jako główny składnik takiej wypowiedzi.
Środki językowe funkcji ekspresywnej - jak ją rozpoznać
Skoro chodzi o wyrażanie emocji, to i środki językowe są dość charakterystyczne. Zdrobnienia („domeczek”, „słoneczko”) wyrażają czułość lub - w odpowiednim kontekście - ironię. Zgrubienia („psisko”, „babsko”) sygnalizują pogardę lub dystans. Wykrzyknienia („Ojej!”, „Nareszcie!”, „Boże!”) pokazują intensywność przeżyć nadawcy. Epitety nacechowane emocjonalnie („wspaniały”, „okropny”, „beznadziejny”) oceniają rzeczywistość przez pryzmat uczuć osoby mówiącej.
Ważnym sygnałem są też czasowniki w 1. osobie - „czuję”, „uwielbiam”, „nienawidzę” - oraz zaimki osobowe podkreślające podmiotowość nadawcy: „mój”, „mnie”, „ja”. Pojawia się też charakterystyczna intonacja wykrzyknikowa w mowie potocznej, partykuły wzmacniające emocje („ależ”, „no właśnie”) i pytania retoryczne, które wyrażają emocje, a nie szukają odpowiedzi. Czy ktoś, kto mówi „jak można być aż tak niesprawiedliwym?!”, naprawdę czeka na wyjaśnienie? Nie - to czysty wyraz oburzenia.
Funkcja ekspresywna w tekstach kultury i literaturze
Dominuje przede wszystkim w liryce - gatunek ten niemal z definicji wyraża podmiot liryczny, jego emocje i stosunek do świata. Pamiętniki, listy prywatne, dzienniki intymne to kolejne miejsca, gdzie funkcja ekspresywna gra pierwsze skrzypce. W poezji polskiej - od romantycznej liryki wyznania po współczesną ekspresję - emotywny charakter wypowiedzi bywa wręcz programowy.
Ale nie tylko literatura klasyczna. Język potoczny pełen jest wyrażeń ekspresywnych - wulgaryzmy, negatywne ekspresywizmy, apostrofy i zgrubienia. W prozie psychologicznej, pamiętnikach wojennych, prywatnej korespondencji - wszędzie tam ekspresja językowa ujawnia to, czego sam komunikat informatywny nie powiedziałby wprost. Wyrażanie emocji i uczuć nie jest zarezerwowane dla poetów - to odruch każdego człowieka, który mówi lub pisze.
Funkcja ekspresywna a inne funkcje języka
Żeby dobrze rozumieć funkcję ekspresywną, warto zestawić ją z pozostałymi funkcjami języka według Jakobsona. Funkcja informatywna przekazuje fakty o rzeczywistości - jest obiektywna, pozbawiona emocji. Funkcja impresywna (konatywna) skupia się na odbiorcy i nakłanianiu go do działania. Funkcja fatyczna służy nawiązaniu i podtrzymaniu kontaktu - „hej”, „słyszysz mnie?”, „no to cześć”. Funkcja poetycka zwraca uwagę na formę samej wypowiedzi.
Funkcja ekspresywna wyróżnia się tym, że jej centrum to zawsze nadawca - to jego emocje, oceny i subiektywny świat trafiają do komunikatu. Jeden tekst może realizować kilka funkcji naraz (i często tak jest), ale zazwyczaj jedna dominuje - i właśnie ją wskazujemy przy analizie. Na egzaminie maturalnym z języka polskiego rozpoznanie dominującej funkcji wypowiedzi to jedno ze standardowych zadań. Warto zapamiętać: emotywny = skupiony na „ja” osoby mówiącej, na jej emocjach, a nie na faktach ani na odbiorcy.
