W podręczniku wygląda jak kolejne hasło do zapamiętania przed sprawdzianem. W codziennym życiu - to jeden z najpotężniejszych mechanizmów językowych, który kształtuje nasze decyzje, zachowania i przekonania. Reklamy, hasła wyborcze, rozkazy, prośby - za każdym razem, gdy ktoś próbuje nakłonić nas do czegoś za pomocą słów, w grę wchodzi właśnie funkcja impresywna języka.
Czym jest funkcja impresywna - definicja i inne nazwy
Funkcja impresywna - nazywana też konatywną lub nakłaniającą - to jedna z podstawowych funkcji języka, której celem jest bezpośredni wpływ na odbiorcę. Chodzi o to, żeby wywołać w nim określoną reakcję: zmienić zachowanie, przekonania, postawę albo po prostu skłonić do konkretnego działania. Nadawca komunikatu nie informuje tu i nie wyraża swoich uczuć - skupia się wyłącznie na tym, co zrobi odbiorca.
Roman Jakobson, językoznawca, który stworzył klasyczny model komunikacji, wyróżnił sześć funkcji języka. Funkcja impresywna to ta, w której dominującym elementem jest adresat - rozmówca, czytelnik, słuchacz. Wszystko podporządkowane jest temu, żeby wywrzeć na nim wpływ. Jakobson przypisał jej termin „konatywna” - warto go zapamiętać, bo w testach i na maturze pojawia się zamiennie.
Środki językowe charakterystyczne dla funkcji impresywnej
Jak poznać, że w danym komunikacie dominuje właśnie ta funkcja? Przede wszystkim przez to, jakich środków językowych używa nadawca. Tryb rozkazujący to najbardziej oczywisty sygnał: „kup”, „zrób”, „zamknij”. Ale nie tylko rozkazy wchodzą w grę. Bezokolicznik w funkcji nakłaniającej („nie palić”, „wychodzić lewą stroną”) też skutecznie kieruje zachowaniem odbiorcy, choć brzmi bezosobowo i jakby łagodniej.
Do typowych środków należą też wołacze („Słuchajcie!”, „Rodacy!”), pytania retoryczne angażujące emocje rozmówcy i wykrzyknienia podkręcające napięcie wypowiedzi. Charakterystyczne są czasowniki w drugiej osobie liczby pojedynczej lub mnogiej - bezpośredni zwrot do adresata sprawia, że komunikat trudniej zignorować. „Możesz to zmienić” działa inaczej niż bezosobowe „da się to zmienić”.
Przykłady funkcji impresywnej - gdzie ją spotkasz
Kampanie reklamowe to chyba najbardziej oczywisty przykład: „Nie czekaj, kup teraz”, „Podaruj sobie odrobinę luksusu”, „Sprawdź już dziś”. Cały język reklamy zbudowany jest wokół nakłaniania - do zakupu, do zaufania marce, do zmiany nawyków konsumenckich. Tu funkcja impresywna często splata się z perswazją i manipulacją - granica między „zachęcaniem” a „wywieraniem presji” bywa cienka.
Ale funkcja impresywna obecna jest też w literaturze. Oda - gatunek, który rozkwitał szczególnie w klasycyzmie - nierzadko formułowała apele do adresata, nakłaniała do cnoty lub patriotyzmu. Kazania, mowy sejmowe, manifesty polityczne - wszędzie tam, gdzie słowo miało skłonić do działania lub zmienić poglądy odbiorcy, dominuje właśnie ta funkcja. Warto szukać jej przykładów nie tylko w tekstach kultury popularnej, ale i w poezji polskiej - bo retoryczne apele do czytelnika to jeden z ulubionych chwytów poetów różnych epok.
Na co dzień spotykamy ją też w instrukcjach („wyłącz urządzenie przed czyszczeniem”), zakazach i nakazach („wstęp wzbroniony”, „zachować ciszę”), prośbach i poleceniach służbowych. Funkcja impresywna obecna jest w języku od zawsze - bo nakłanianie jest jednym z najstarszych celów każdej komunikacji.
Funkcja impresywna a inne funkcje języka
Żeby dobrze zrozumieć funkcję impresywną, warto zestawić ją z pozostałymi funkcjami języka według Jakobsona. Funkcja informatywna (poznawcza) skupia się na przekazaniu wiedzy o rzeczywistości - nadawca informuje, odbiorca dowiaduje się czegoś nowego. Funkcja ekspresywna wyraża emocje i postawy nadawcy - chodzi tu o to, co czuje mówiący, nie o wpływ na słuchacza. Funkcja fatyczna służy nawiązaniu i podtrzymaniu kontaktu („cześć”, „halo, słyszysz mnie?”), a funkcja poetycka skupia uwagę na samej formie wypowiedzi - brzmieniu, rytmie, metaforze.
Rzadziej omawiane, ale warte wzmianki: funkcja magiczna (zaklęcia, przysłowia, formuły rytualne) i metajęzykowa - kiedy język opisuje sam siebie („co oznacza słowo X?”). Funkcja stanowiąca z kolei pojawia się tam, gdzie wypowiedź nie tyle opisuje, ile tworzy rzeczywistość - „ogłaszam was mężem i żoną” to nie informacja, to akt.
Funkcja impresywna wyróżnia się tym, że cały ciężar leży po stronie odbiorcy i wywołanej w nim reakcji. Nie chodzi o wiedzę, nie o emocje nadawcy, nie o formę - chodzi o skutek. Jeden komunikat może oczywiście realizować kilka funkcji naraz (i często tak jest), choć zazwyczaj jedna z nich dominuje - i właśnie ją wskazujemy przy analizie tekstu. Na egzaminie maturalnym to umiejętność, którą sprawdza się dość regularnie.
