Ile razy zdarzyło się zapytać: „ale co to właściwie znaczy to słowo?” albo usłyszeć od nauczyciela: „to jest właśnie przykład metafory”? Takie momenty to nie przypadkowe dygresje - to język w jednej z najbardziej wyjątkowych ról, jakie pełni. Rola, w której staje się jednocześnie narzędziem i tematem rozmowy. To właśnie funkcja metajęzykowa języka w działaniu.
Czym jest funkcja metajęzykowa
Funkcja metajęzykowa polega na tym, że język służy do opisywania, wyjaśniania i analizowania samego siebie. Brzmi jak językoznawcza abstrakcja, ale w praktyce jest to coś, co robi każdy z nas - i to bardzo często. Kiedy ktoś pyta „jak piszemy wyraz ‘rzęsa’?” albo „co oznacza słowo ‘frazeologizm’?”, używa języka do mówienia o języku. Przedmiot i narzędzie komunikacji stają się tym samym.
Roman Jakobson, rosyjski językoznawca, który stworzył klasyczny model komunikacji, wyróżnił sześć funkcji języka. Funkcja metajęzykowa jest tą, w której nadawca koncentruje się na kodzie - czyli na znaczeniu słów, zasadach gramatycznych, poprawności językowej. Jakobson opisał ją jako skupioną na samym systemie językowym, nie na treści przekazu ani na odbiorcy.
Przykłady funkcji metajęzykowej
Przykłady są wszędzie - i to jest najlepszy dowód na to, jak bardzo ta funkcja przenika codzienną komunikację. Definicje słownikowe to chyba najprostszy przypadek: „antagonista to bohater będący przeciwnikiem głównej postaci” - zdanie używa języka, żeby wyjaśnić, co znaczy inne słowo. Podobnie działa każde wyjaśnienie zasady gramatycznej: „wyraz ‘serce’ piszemy przez ‘e’, nie przez ‘ie’”.
Analiza stylistyczna w szkole to kolejny przykład. Kiedy nauczyciel mówi „to jest przenośnia” albo „mamy tu do czynienia z oksymoronem” - wypowiedź dotyczy nie świata, nie emocji, lecz samej tkanki tekstu, jego kodu. Parafrazowanie też realizuje tę funkcję: „innymi słowy chodzi o to, że…” to próba wyjaśnienia znaczenia przy pomocy innych słów języka. Każdy akt mowy tego typu zwraca uwagę na sam język, nie na zewnętrzną rzeczywistość.
Funkcja metajęzykowa a inne funkcje języka
Warto ją zestawić z pozostałymi funkcjami, żeby lepiej zobaczyć różnicę. Funkcja informatywna przekazuje fakty o świecie. Funkcja ekspresywna wyraża emocje i postawy nadawcy. Funkcja fatyczna podtrzymuje kontakt - „halo, słyszysz mnie?” Funkcja impresywna nakłania odbiorcę do działania. Funkcja poetycka skupia uwagę na formie wypowiedzi - brzmieniu, rytmie, metaforze.
Funkcja metajęzykowa jest jedyną, w której sam język staje się tematem. Nie opisujemy świata, nie wyrażamy uczuć - opisujemy i analizujemy to, czym mówimy. Jeden tekst może oczywiście realizować kilka funkcji naraz, ale tu dominuje skupienie na kodzie językowym.
Gdzie pojawia się funkcja metajęzykowa
W edukacji językowej jest po prostu wszechobecna - każda lekcja języka polskiego, każda nauka obcego języka, każdy słownik czy podręcznik gramatyki pełen jest wypowiedzi metajęzykowych. W antykwariacie naukowym nierzadko trafiają się starsze opracowania językoznawcze, stylistyczne czy słowniki - i to właśnie one, może bardziej niż cokolwiek innego, zbudowane są w całości na funkcji metajęzykowej. Każda definicja, każde objaśnienie terminu - to mówienie o języku przy użyciu języka.
Pojawia się też w analizie literackiej, kiedy interpretujemy środki stylistyczne użyte przez autora. I w codziennej komunikacji - za każdym razem, gdy pytamy o znaczenie słowa, prostujemy niejasność albo wyjaśniamy własną wypowiedź. Świadome posługiwanie się tą funkcją to jeden z fundamentów precyzji językowej.
