Dla purystów każde nowe słowo to zagrożenie dla czystości polszczyzny. Dla językoznawców - dowód, że język żyje i reaguje na zmieniający się świat. A prawda jest gdzieś pośrodku: neologizmy towarzyszą każdemu językowi od zawsze, choć rzadko kto zdaje sobie z tego sprawę, używając na co dzień słów, które jeszcze kilkadziesiąt lat temu po prostu nie istniały. "Długopis" też był kiedyś neologizmem. I pewnie komuś się nie podobał.
Neologizm - definicja i słownik języka polskiego
Neologizm (z gr. neos - nowy, logos - słowo) to wyraz lub wyrażenie, które pojawiło się w języku stosunkowo niedawno i nie zdążyło jeszcze w pełni utrwalić się w jego zasobie - albo jest przez użytkowników odczuwane jako nowe. Tak przynajmniej ujmuje to większość słowników języka polskiego, w tym słownik języka polskiego PWN (Wydawnictwo Naukowe PWN). Trzeba przy tym zaznaczyć, że granica między neologizmem a słowem powszechnie zaakceptowanym jest płynna i zależy od momentu w czasie.
Co istotne, neologizm może być zarówno nowym wyrazem (nowo stworzonym lub zapożyczonym z innego języka), jak i nowym znaczeniem wyrazu już istniejącego. Językoznawstwo wyróżnia z tego powodu kilka osobnych kategorii - i warto je znać, żeby nie mylić ze sobą dość różnych mechanizmów.
Neologizmy słowotwórcze - nowe wyrazy z istniejących elementów
Najliczniejsza i najłatwiej rozpoznawalna kategoria. Neologizmy słowotwórcze powstają z elementów już obecnych w języku - przedrostków, przyrostków, rdzeni - przez ich nowe połączenie. "Bloger", "hejter", "plażing", "selfiak" - to wyrazy zbudowane według znanych wzorców słowotwórczych, ale zastosowanych do nowych realiów. Mechanizm jest stary jak język, tylko materiał się zmienia. "Długopis" też był kiedyś neologizmem słowotwórczym - z połowy XX wieku, tak dobrze przez polszczyznę przyswojonym, że nikt już nad nim nie dyskutuje. A "niebieskoooki" Mickiewicza? Też był kiedyś formą wyrazową, której jeszcze nie było w obiegu.
Neologizmy znaczeniowe - neosemantyzm i nowe znaczenia starych wyrazów
Osobna, bardzo ciekawa kategoria: neologizmy znaczeniowe, nazywane też neosemantyzmami. Tu nie powstaje nowy wyraz - zmienia się znaczenie wyrazu już istniejącego. "Komórka" funkcjonowała w polszczyźnie od dawna (jako małe pomieszczenie albo podstawowa jednostka organizmu). Dziś jej pierwsze skojarzenie to telefon. "Korek" - nie tylko do butelki wina, ale też zatłoczona droga. "Mysz" - nie tylko gryzień, ale też urządzenie do komputera. Każde z tych słów zyskało nowe znaczenie bez zmiany formy wyrazowej - i właśnie na tym polega neosemantyzacja.
Ten mechanizm jest często napędzany przez kontakt z językiem angielskim, gdzie dane słowo ma już to nowe znaczenie. Polszczyzna przejmuje wtedy nie tyle sam wyraz, co sposób jego użycia. Czasem proces jest tak naturalny, że nikt nie zauważa, kiedy dokładnie nastąpiło przełączenie.
Neologizmy frazeologiczne i zapożyczenia z języków obcych
Neologizmy frazeologiczne to nowe związki frazeologiczne - połączenia wyrazów, które jako całość nabierają świeżego, często przenośnego znaczenia. "Pirat drogowy", "margines społeczny", "bank danych" - to wyrażenia, które kiedyś po prostu nie istniały, a dziś trudno sobie bez nich wyobrazić codziennej komunikacji.
Osobną grupą są zapożyczenia - wyrazy przejęte z języków obcych, głównie z języka angielskiego. "Selfie", "youtuber", "streaming", "update" - to słownictwo, które trafiło do polszczyzny w ciągu ostatnich dwóch dekad i zadomowiło się szybko, bo odpowiadało na bieżące potrzeby nazewnicze. Polszczyzna pożyczała wyrazy z innych języków zawsze - nie tylko teraz, choć skala kontaktu z angielskim jest dziś wyjątkowa.
Neologizmy artystyczne - Leśmian, Lem i Joyce
Tu robi się najciekawiej. Neologizmy artystyczne (zwane też poetyckimi lub indywidualnymi) to wyrazy tworzone celowo przez pisarzy - nie dla potrzeb komunikacyjnych, ale jako efekt artystyczny, narzędzie do wydobycia nowego odcienia znaczenia albo po prostu jako wynik językowej kreatywności.
Bolesław Leśmian to chyba najbardziej znany twórca neologizmów artystycznych w historii polskiej literatury. Jego "dusiołek", "znikomek", "świdryga", "drzewostan" - to słowa, których nie było przed Leśmianem. Nie weszły do powszechnego obiegu, ale w jego wierszach działają z precyzją chirurgicznego narzędzia. Znajdziecie je w zbiorach poezji polskiej, które regularnie trafiają do antykwariatu - i lektury tych tomów lepiej rozumie się właśnie z wiedzą o tym, jak Leśmian traktował język: jak surowiec do przetworzenia, nie gotowy materiał do użycia.
Podobnie Miron Białoszewski, który z języka robił rzeźbę - potoczną, chropowatą, zaskakującą. Cyprian Kamil Norwid sięgał po neologizmy jako narzędzie filozoficzne, gdy brakowało mu gotowych wyrazów dla pojęć, które chciał opisać. Stanisław Lem stał się mistrzem neologizmów technicznych i science fiction - dziesiątki terminów z jego prozy weszły do języka fantastyki. James Joyce robił coś podobnego po angielsku, pchając to chyba najdalej ze wszystkich.
Skąd wiedzieć, czy neologizm trafił do języka - słownik i korpus
Cykliczny plebiscyt na młodzieżowe słowo roku przypomina, że neologizmy nie są domeną poetów i lingwistów. "Jesieniara", "śpiulkolot", "naura" - to słowa, które rodzą się w codziennej komunikacji, najczęściej wśród ludzi młodych, i które albo zasilą słownik języka polskiego za kilka lat, albo znikną równie szybko, jak się pojawiły. Korpus języka polskiego - ogromna baza tekstów reprezentatywnych dla polszczyzny - pozwala śledzić, jak często dany wyraz pojawia się w praktyce językowej. Jeśli fraza pojawia się w różnych kontekstach wystarczająco często - prędzej czy później trafia do słownika jako pełnoprawny element języka.
Warto też zaglądać do książek naukowych z zakresu językoznawstwa - bo leksykografia i gramatyka opisowa to dziedziny, które śledzą te zmiany systematycznie i rzetelnie. Tak działa język - nieustannie, niezależnie od tego, czy nam się to podoba, czy nie.
To może Cię zainteresować:
- Inwersja - definicja, przykłady i zastosowanie w języku i literaturze
- Frazeologizm - co to jest i skąd biorą się związki frazeologiczne w języku polskim
- Epitet jako środek stylistyczny - czym jest i jakie pełni funkcje w literaturze
- Onomatopeja - definicja, przykłady wyrazów dźwiękonaśladowczych i użycie w literaturze
- Hiperbola - definicja, przykłady i funkcje środka stylistycznego
- Środki retoryczne - figury, funkcje i siła języka w literaturze
- Porównanie w literaturze - definicja, budowa i porównanie homeryckie
- Anafora i epifora - definicja, przykłady i różnice między środkami stylistycznymi
- Rym - czym jest i jakie są rodzaje rymów w języku polskim
- Ironia w literaturze - rodzaje, funkcje i jak ją rozpoznać w tekście
