Kto z nas nie układał rymów w podstawówce - często złych, przewidywalnych, "częstochowskich" do bólu? Rymowanie potrafi niemal każdy. Ale robić to dobrze - to już zupełnie inna historia. Polszczyzna jest językiem, w którym słowa chętnie się ze sobą zgadzają na końcach, a mimo to poeci narzekają, że naprawdę dobry rym to rzadkość. Żeby zrozumieć, o co w tym chodzi, warto najpierw wiedzieć, czym właściwie jest rym, jak go zbudować i na czym polega podział rymów w teorii literatury.
Czym jest rym - definicja i funkcja
Rym to powtórzenie jednakowych lub podobnych układów brzmieniowych w zakończeniach wyrazów - najczęściej na końcach wersów w wierszu. Co ważne: chodzi o brzmienie, nie o zapis. Góra i chmura rymują się, choć wyglądają inaczej. Wóz i los - już niekoniecznie, choć oba kończą się na "s". Rym to zjawisko brzmieniowe, nie ortograficzne.
Przestrzeń rymową wyznacza akcentowana sylaba wyrazu - to od niej zaczyna się obszar współdźwięczności, który musi być zgodny z analogiczną częścią drugiego słowa. Rym nie jest wyłącznie ozdobą. Pełni w wierszu konkretne funkcje: spaja wersy w strofy, nadaje rytm, wyznacza zakończenia wersów, wzmacnia ekspresję. Jan Kochanowski wiedział o tym doskonale - w jego fraszkach i psalmach rym jest elementem precyzyjnej konstrukcji, nie przypadkowym współbrzmieniem.
Rymy możemy podzielić na kilka sposobów - ze względu na akcent, stopień dokładności, budowę gramatyczną i układ w strofie. Każde z tych kryteriów daje inną perspektywę na to, jak słowa ze sobą "grają".
Podział rymów ze względu na akcent - męskie, żeńskie i daktyliczne
W języku polskim akcent pada zazwyczaj na przedostatnią sylabę - i to właśnie sprawia, że najpopularniejszy typ rymu to rym paroksytoniczny, nazywany też żeńskim. Zgodność brzmienia obejmuje tu przynajmniej dwie ostatnie sylaby wyrazu: "wakacje" i "akacje", "rzeka" i "obleka". To typ, który dominuje w polskiej poezji klasycznej - od renesansu przez romantyzm po współczesność.
Rym oksytoniczny, czyli męski, to ten z akcentem na ostatniej sylabie. Rymuje się tu tylko jeden dźwięk końcowy: "wiek" i "bieg", "ból" i "stół". Krótszy, bardziej zwięzły, często mocniejszy w odbiorze. W polszczyźnie naturalnie pojawia się w wyrazach jednosylabowych.
Najrzadszy z tej grupy to rym proparoksytoniczny, nazywany daktylicznym. Akcent pada tu na trzecią sylabę od końca - i zgodność musi obejmować aż trzy ostatnie sylaby wyrazu. W języku polskim takie formy zdarzają się głównie w trybie rozkazującym liczby mnogiej lub w niektórych imiesłowach. Trudne technicznie, rzadko spotykane - ale nie niemożliwe. Warto znać ten typ choćby po to, żeby rozpoznać go przy czytaniu starszych tekstów poetyckich.
Rym dokładny i niedokładny
Kolejny ważny podział rymów to ten ze względu na stopień zgodności brzmieniowej. Rym dokładny - pełny - to taki, w którym głoski w przestrzeni rymowej są identyczne. "Miłość" i "całość", "ziemia" i "brzemię" (przy starszej wymowie). Większość wierszy, które pamiętamy z lektur szkolnych, opiera się właśnie na rymach dokładnych.
Rym niedokładny, czyli przybliżony, to współbrzmienie niepełne. W tym przypadku rymy możemy podzielić dalej na asonanse (zbieżność samogłosek) i konsonanse (zbieżność spółgłosek). Asonans: "trawę" i "saną" mają wspólne "a" w przedostatniej sylabie - brzmią podobnie, ale nie identycznie. Współczesna poezja polska chętnie po nie sięga, bo asonanse brzmią naturalniej i mniej sztucznie niż rymy pełne. Brzmi znajomo? To dlatego, że w zasadzie wszystkie teksty piosenek pełne są właśnie takich przybliżonych współbrzmień.
Rymy gramatyczne i niegramatyczne
To podział, który w praktyce oddziela wiersze dobre od miernych. Rym gramatyczny powstaje, gdy rymujące się słowa należą do tej samej części mowy i tej samej formy - np. dwa czasowniki w tym samym czasie i osobie: "chodzimy" i "rodzimy". Łatwe do ułożenia i przez to... zazwyczaj mdłe. Właśnie takie rymy nazywa się często "częstochowskimi" - pojawiają się masowo w banalnych wierszach okolicznościowych i tekstach, które brzmią jak przypadkowe zestawienia słów.
Rym niegramatyczny łączy różne części mowy - rzeczownik z przymiotnikiem, przysłówek z czasownikiem, imię własne z wyrazem pospolitym. Trudniejszy technicznie, bardziej zaskakujący. I artystycznie o wiele ciekawszy. Warto też wiedzieć, że rym nie musi zawsze pojawiać się na końcu wersu - rym inicjalny to taki, który pojawia się na początku kolejnych wersów, a rym wewnętrzny - wewnątrz nich, w środku linii. To rozwiązania rzadsze, ale obecne w historii poezji.
Układy rymów w wierszu - parzyste, krzyżowe i okalające
Rymy możemy też podzielić ze względu na ich rozmieszczenie w strofie. Klasyczne układy wyglądają następująco:
- Parzyste (aabb) - rymują się kolejne wersy: pierwszy z drugim, trzeci z czwartym. Najbardziej intuicyjny schemat, popularny w poezji ludowej, pieśniach i wierszach dla dzieci.
- Krzyżowe (abab) - rymują się wersy naprzemienne: pierwszy z trzecim, drugi z czwartym. Dynamiczny i ciekawszy w odbiorze - dominuje w balladach i sonetach.
- Okalające (abba) - pierwszy wers rymuje się z czwartym, a drugi z trzecim. Tworzy wrażenie zamknięcia, "objęcia" środka strofy - i właśnie dlatego bywa kojarzony z rozmyślaniem, powrotem do punktu wyjścia.
Czwarty wariant to monorym - wszystkie wersy strofy rymują się z tym samym dźwiękiem (aaaa). W polskiej poezji spotykany rzadziej, choć ma swoje tradycje w literaturze średniowiecznej i humorystycznej.
Znajomość tych układów brzmieniowych to dobry punkt wyjścia do bardziej świadomego czytania wierszy - i rozumienia, dlaczego jedne strofy czyta się jak oddech, a inne jak konieczność. Jeśli chcesz sam zobaczyć, jak te schematy działają w praktyce, warto sięgnąć po poezję polską - od renesansowych fraszek Kochanowskiego po XX-wieczne eksperymenty z wierszem wolnym, gdzie rym pojawia się na własnych zasadach albo nie pojawia się wcale.
To może Cię zainteresować:
- Inwersja - definicja, przykłady i zastosowanie w języku i literaturze
- Frazeologizm - co to jest i skąd biorą się związki frazeologiczne w języku polskim
- Epitet jako środek stylistyczny - czym jest i jakie pełni funkcje w literaturze
- Onomatopeja - definicja, przykłady wyrazów dźwiękonaśladowczych i użycie w literaturze
- Hiperbola - definicja, przykłady i funkcje środka stylistycznego
- Neologizm - definicja, rodzaje i przykłady nowych słów w języku polskim
- Środki retoryczne - figury, funkcje i siła języka w literaturze
- Porównanie w literaturze - definicja, budowa i porównanie homeryckie
- Anafora i epifora - definicja, przykłady i różnice między środkami stylistycznymi
- Ironia w literaturze - rodzaje, funkcje i jak ją rozpoznać w tekście
