Powieść kryminalna Raymonda Chandlera to fundament tego, co dziś rozumiemy pod pojęciem czarnego kryminału - mrocznego, twardego i zakorzenionego w realiach przedwojennego i powojennego Los Angeles. Chandler, amerykański pisarz i scenarzysta urodzony w 1888 roku w Chicago, karierę literacką rozpoczął dopiero po czterdziestce, a mimo to zdążył na trwałe zmienić oblicze gatunku. Zmarł w 1959 roku, zostawiając po sobie siedem ukończonych powieści, dziesiątki opowiadań i jednego z najbardziej rozpoznawalnych bohaterów w historii literatury kryminalnej - prywatnego detektywa Philipa Marlowe'a.

Philip Marlowe i powieści Chandlera

Chandler zaczynał od opowiadań publikowanych w czasopiśmie Black Mask - legendarnym magazynie nurtu hard-boiled, który wcześniej lansował m.in. twórczość Dashiella Hammetta. Literacki debiut Chandlera, opowiadanie opublikowane w grudniu 1933 roku, trafił właśnie na łamy tego pisma. Pierwsza powieść, Głęboki sen, ukazała się w 1939 roku i od razu ustanowiła Chandlera jako głos nowej szkoły kryminału. Jej bohater, Philip Marlowe - cyniczny, ale zasadniczy prywatny detektyw z Los Angeles - stał się figurą niemal archetypową. Samotny i uparty, prowadził swoje śledztwa w mieście pełnym korupcji, brudnych interesów i ludzi, którzy rzadko okazywali się tym, za kogo się podawali. Kolejne powieści z Marlowem - Żegnaj, laleczko (1940), Wysokie okno (1942), Tajemnica jeziora (1943), Siostrzyczka (1949), Długie pożegnanie (1953) i Playback (1958) - umocniły pozycję Chandlera wśród najważniejszych autorów literatury kryminalnej XX wieku. Żegnaj, laleczko i Długie pożegnanie do dziś pojawiają się w rankingach najlepszych powieści kryminalnych wszech czasów. Po śmierci pisarza pozostała też niedokończona powieść Poodle Springs, którą w 1989 roku dokończył Robert B. Parker.

Twórczość Chandlera - nie tylko powieść

Dorobek literacki Chandlera wykraczał poza prozę kryminalną. Jego pisarstwo było nasycone ironią, błyskotliwymi dialogami i metaforami, które przyciągały uwagę nie tylko miłośników kryminału, ale i krytyków literackich. Obok Hammetta Chandler uważany jest za współtwórcę kryminału noir, choć jego podejście do gatunku było bardziej refleksyjne, bliższe tradycji literackiej niż tradycji pulpowej. Równolegle z powieściami pracował jako scenarzysta w Hollywood - współtworzył m.in. scenariusz do Podwójnego ubezpieczenia (1944, reż. Billy Wilder) i Nieznajomych z pociągu (1951, reż. Alfred Hitchcock). Jego powieści były wielokrotnie ekranizowane, a Głęboki sen z Humphreyem Bogartem z 1946 roku do dziś pozostaje jednym z najważniejszych filmów noir w historii kina.

W Polsce powieści Chandlera ukazywały się w różnych przekładach na przestrzeni dekad. Szczególne uznanie zyskały nowe tłumaczenia Bartosza Czartoryskiego, wydane nakładem krakowskiego wydawnictwa Karakter - dzięki nim polski czytelnik może na nowo odkryć chandlerowski język, ostry, precyzyjny i zaskakująco żywy mimo upływu lat.