W szkole to hasło z podręcznika, które trzeba zapamiętać przed sprawdzianem z Młodej Polski. W literaturze - jeden z najbardziej fascynujących światopoglądów, jaki kiedykolwiek wyrósł z poczucia, że wszystko zmierza ku końcowi. Dekadentyzm to nie tylko nurt czy etykietka na epokę. To sposób patrzenia na świat, który pojawił się, gdy Europa drugiej połowy XIX wieku zaczęła podejrzewać, że jej najlepsze lata ma już za sobą.
Dekadentyzm - co to właściwie znaczy
Samo słowo pochodzi od francuskiego décadence, czyli po prostu - upadek. Dekadentyzm to postawa światopoglądowa i zarazem nurt artystyczny z przełomu XIX i XX wieku. W największym skrócie: przekonanie, że cywilizacja europejska chyli się ku schyłkowi, tradycyjne wartości moralne straciły sens, a jednostka stoi bezradna wobec rozpadu tego, co kiedyś wydawało się trwałe.
Dekadent - czyli ktoś, kto tę postawę przyjmuje - nie widzi powodów do optymizmu. Nie wierzy w postęp, nie ufa nauce, nie pokłada nadziei w przyszłości. Zamiast tego odczuwa melancholię, znużenie i głębokie przeświadczenie o bezcelowości wszelkiego działania. To nie lenistwo ani poza - raczej egzystencjalny paraliż kogoś, kto uznał, że walka z nieuchronnym nie ma sensu.
Skąd się wziął dekadentyzm - filozofia schyłku
Żaden nurt nie rodzi się w próżni. Dekadentyzm wyrósł z filozofii Arthura Schopenhauera, dla którego świat był domeną cierpienia, a jedynym rozsądnym wyjściem - rezygnacja z pragnień. Do tego doszedł Fryderyk Nietzsche, który ogłosił śmierć Boga i koniec tradycyjnych systemów wartości. Paradoksalnie, Nietzsche sam pogardzał dekadencją, ale jego diagnoza kryzysu wartości stała się paliwem dla tych, którzy poczuli się zagubieni w świecie bez fundamentów moralnych.
A do tego dochodziły realne przemiany: urbanizacja, industrializacja, rozpad naturalnych więzi międzyludzkich i układów społecznych. Europa przeżywała okres intensywnego rozwoju technicznego, ale wielu artystów postrzegało ten postęp jako zmierzch kultury europejskiej.
Cechy postawy dekadenckiej
Co wyróżnia dekadenta? Kilka rzeczy, które razem tworzą spójny (choć ponury) obraz świata:
Pesymizm i poczucie schyłku - przekonanie o nadchodzącej zagładzie cywilizacji. Nie chwilowy zły humor, ale głęboki światopogląd, w którym upadek jest nieuchronny.
Bierność i niemoc - skoro wszystko zmierza ku katastrofie, po co działać? Dekadent doświadcza własnej niemocy. Kazimierz Przerwa-Tetmajer pisał o tym wprost w "Końcu wieku XIX" - nie wierzę w nic, nie pragnę niczego.
Estetyzm - sztuka staje się jedyną wartością, ucieczką przed rzeczywistością. Hasło "sztuka dla sztuki" to w dużej mierze dekadencki wynalazek.
Hedonizm i fascynacja tym, co zakazane - sztuczne raje: alkohol, opium, erotyka, skandal. Skoro normy społeczne się rozpadają, to czemu ich przestrzegać?
Indywidualizm - dekadent stawia siebie poza społeczeństwem, odrzuca mieszczańskie wartości, celebruje swoją odrębność.
Melancholia i nastrój zmierzchu - dekadencka literatura przesiąknięta jest nastrojem schyłku, jesieni, półmroku. Nawet gdy opisuje piękno - jest w tym pięknie coś umierającego.
Dekadentyzm w literaturze francuskiej - tam, gdzie wszystko się zaczęło
Kolebką dekadentyzmu była Francja. Charles Baudelaire ze swoimi "Kwiatami zła" (1857) uważany jest za prekursora nurtu. Baudelaire pisał o brzydocie, rozkładzie i znudzeniu w sposób, który zszokował ówczesną publiczność, ale otworzył drzwi dla całego pokolenia.
Za nim przyszli Paul Verlaine i Arthur Rimbaud - poeci przeklęci. Verlaine'a i Rimbaud łączyła nie tylko burzliwa relacja osobista, ale i przekonanie, że poezja powinna wyrażać stany duszy, nie opisywać świata. Ich twórczość stała się fundamentem symbolizmu, który z dekadentyzmu wyrósł i z nim się przeplatał. Z prozaików warto wspomnieć Huysmansa, którego powieść "Na wspak" (1884) stała się manifestem décadence.
Dekadentyzm w literaturze polskiej - Młoda Polska i pesymizm końca wieku
Do Polski dekadentyzm dotarł wraz z falą modernizmu i silnie splótł się z epoką Młodej Polski. Najwyraźniejszym wyrazicielem postawy dekadenckiej w poezji polskiej był Kazimierz Przerwa-Tetmajer. Jego "Koniec wieku XIX" to chyba najbardziej znany dekadencki manifest w polskiej literaturze - katalog pytań, na które odpowiedzią jest zawsze "nie". Czy walczyć? Nie. Czy wierzyć? Nie.
Stanisław Przybyszewski poszedł jeszcze dalej - jego twórczość i styl życia uczyniły go legendą krakowskiej bohemy. Głosił kult nagiej duszy, odrzucał normy społeczne i prowokował z pełną świadomością.
Antoni Lange, Jan Kasprowicz we wczesnej fazie twórczości - dekadenckie nastroje przenikały ówczesną literaturę piękną na wielu poziomach. W prozie warto zwrócić uwagę na "Bez dogmatu" Sienkiewicza, gdzie Leon Płoszowski to niemal podręcznikowy dekadent - inteligentny, wrażliwy i kompletnie niezdolny do działania.
Dekadentyzm a inne nurty - symbolizm, modernizm, fin de siècle
Dekadentyzm nie istniał w izolacji. Symbolizm wyrósł z tych samych korzeni, ale poszedł w inną stronę - tam, gdzie dekadent koncentrował się na upadku, symbolista szukał ukrytych znaczeń. Fin de siècle to z kolei szersze pojęcie - atmosfera końca wieku obejmująca różne prądy. A modernizm? Dekadentyzm był jednym z jego nurtów, ale obok niego istniały tendencje witalistyczne i prometejskie.
Czy dekadentyzm ma dziś jeszcze znaczenie
Wiecie co jest w tym wszystkim najciekawsze? Dekadenckie nastroje nie umarły razem z epoką. Przekonanie o zmierzchu kultury, kryzys wartości, pesymistyczny stosunek do przyszłości - to wraca cyklicznie. Zmienia się kontekst, ale mechanizm pozostaje ten sam.
Jeśli interesują was oryginalne wydania klasyków Młodej Polski - w Antykwariacie Grochowskim regularnie pojawiają się nowe pozycje. Tomiki Przerwy-Tetmajera, Verlaine'a w oryginale, Przybyszewskiego w przedwojennych edycjach - nigdy nie wiadomo, co się trafi.
